రైల్వేలో ఆర్‌ఏసీ విధానానికి మంగళం?

ప్రత్యేక విశ్లేషణ:

భారతీయ రైల్వేలో దశాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్న రిజర్వేషన్ ఎగైనెస్ట్ క్యాన్సిలేషన్ (ఆర్‌ఏసీ) విధానం ఇప్పుడు చర్చనీయాంశంగా మారింది. ప్రయాణికులకు సౌకర్యవంతమైన ప్రయాణాన్ని అందించాల్సిన రైల్వే వ్యవస్థలో పూర్తి టికెట్ ఛార్జీ వసూలు చేసి, సగం బెర్త్ మాత్రమే కేటాయించడం ఎంతవరకు సమంజసమనే ప్రశ్నలు వెల్లువెత్తుతున్నాయి. ఒకవైపు రైల్వే ఆదాయం, మరోవైపు ప్రయాణికుల హక్కులు, సౌకర్యాలు అనే అంశాల మధ్య ఈ విధానం వివాదాస్పదంగా మారుతోంది. ప్రయాణికుల నుంచి వస్తున్న అభ్యంతరాలు, పార్లమెంటరీ పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీ (పీఏసీ) చేసిన సిఫార్సుల నేపథ్యంలో కేంద్ర రైల్వే శాఖ ఈ విధానంపై సమీక్ష చేపట్టినట్లు సమాచారం. ఆర్‌ఏసీని పూర్తిగా రద్దు చేయాలా? లేక బెర్త్ పంచుకునే ప్రయాణికులకు ఛార్జీల్లో రాయితీ కల్పించాలా? అనే అంశాలపై ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను పరిశీలిస్తున్నట్లు తెలుస్తోంది. అయితే ఈ విధానాన్ని రద్దు చేస్తూ ఇప్పటివరకు అధికారిక నిర్ణయం వెలువడలేదు. ప్రతిపాదనలు అమలైతే దేశవ్యాప్తంగా కోట్లాది రైల్వే ప్రయాణికుల ప్రయాణ అనుభవంలో కీలక మార్పులు చోటుచేసుకునే అవకాశం ఉంది.

ఆర్‌ఏసీ విధానం అంటే ఏమిటి? ప్రయాణికులకు ఎందుకీ ఇబ్బందులు?

రైల్వేలో ఆర్‌ఏసీ అంటే రిజర్వేషన్ ఎగైనెస్ట్ క్యాన్సిలేషన్. సాధారణంగా రిజర్వేషన్ సమయంలో పూర్తి బెర్త్ అందుబాటులో లేకపోయినా, కొంతమంది ప్రయాణికులకు ఆర్‌ఏసీ టికెట్లు కేటాయిస్తారు. ఎవరైనా ముందుగా బుక్ చేసుకున్న టికెట్‌ను రద్దు చేసుకుంటే, వెయిటింగ్ లిస్టులో ఉన్నవారికి బెర్త్ కేటాయించే విధానంలో ఆర్‌ఏసీ ప్రయాణికులకు ప్రాధాన్యం లభిస్తుంది. అయితే ప్రయాణం ప్రారంభమయ్యే సమయానికి బెర్త్ ఖాళీ కాకపోతే ఇద్దరు ప్రయాణికులు ఒకే సైడ్ లోయర్ బెర్త్‌ను పంచుకోవాల్సి వస్తుంది. పగటిపూట ఇద్దరూ కూర్చునే సీటుగా ఉపయోగించుకునేలా ఏర్పాటు చేసిన ఈ విధానం రాత్రివేళ మాత్రం అసౌకర్యానికి కారణమవుతోంది. ముఖ్యంగా దీర్ఘదూర ప్రయాణాల్లో గంటల తరబడి ఒకే బెర్త్‌ను పంచుకోవడం ప్రయాణికులకు ఇబ్బందికరంగా మారుతోంది. వృద్ధులు, మహిళలు, చిన్నపిల్లలతో ప్రయాణించే కుటుంబాలు, అనారోగ్యంతో ఉన్నవారు ఈ సమస్యను మరింత తీవ్రంగా ఎదుర్కొంటున్నారు. రాత్రిపూట నిద్రించడానికి సరిపడా స్థలం లేకపోవడం వల్ల ప్రయాణం విశ్రాంతి కలిగించే అనుభవంగా కాకుండా అసౌకర్యభరితంగా మారుతోంది. ప్రయాణికుడు పూర్తి ఛార్జీ చెల్లించినప్పటికీ పూర్తి బెర్త్ అందకపోవడం ఈ విధానంపై ప్రధాన అభ్యంతరంగా నిలుస్తోంది.

పూర్తి ఛార్జీకి సగం బెర్త్.. న్యాయమా?

ఆర్‌ఏసీ విధానంపై ప్రధానంగా వినిపిస్తున్న విమర్శ ఆర్థికపరమైనది. ఒకే సైడ్ లోయర్ బెర్త్‌ను ఇద్దరు ప్రయాణికులకు కేటాయించినప్పుడు, ఇద్దరి నుంచి పూర్తి ఛార్జీ వసూలు చేయడం సమంజసమా? అనే ప్రశ్న ఉత్పన్నమవుతోంది. రైల్వే టికెట్ ధర అనేది కేవలం ప్రయాణించిన దూరానికి మాత్రమే కాకుండా, ప్రయాణ తరగతి, రిజర్వేషన్ సౌకర్యం, ఇతర ఛార్జీల ఆధారంగా నిర్ణయించబడుతుంది. ప్రయాణికుడు స్లీపర్ లేదా ఏసీ తరగతిలో టికెట్ బుక్ చేసుకున్నప్పుడు పూర్తి బెర్త్ లభిస్తుందని ఆశించడం సహజం. కానీ ఆర్‌ఏసీ పరిస్థితిలో అదే ధర చెల్లించి పరిమిత స్థలంలో ప్రయాణించాల్సి వస్తోంది. ఈ నేపథ్యంలో ప్రయాణికులకు పూర్తి సౌకర్యం కల్పించలేకపోతే కనీసం ఛార్జీలో తగిన రాయితీ ఇవ్వాలనే డిమాండ్ బలపడుతోంది. ఒకే బెర్త్‌ను ఇద్దరు పంచుకుంటున్నప్పుడు రైల్వేకు ఒక బెర్త్‌పై ఇద్దరి నుంచి ఆదాయం లభిస్తున్నప్పటికీ, ప్రయాణికులకు మాత్రం సగం స్థలం మాత్రమే అందుతోంది. ఇది సేవల నాణ్యత, వసూలు చేస్తున్న ధర మధ్య సమతుల్యతపై ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతోంది. అయితే రైల్వే కోణంలో చూస్తే ఆర్‌ఏసీ విధానం ద్వారా ప్రయాణికులకు కనీసం ప్రయాణించే అవకాశం లభిస్తోంది. టికెట్ రద్దు చేసుకున్నవారి స్థానంలో ఇతరులకు అవకాశం కల్పించడం ద్వారా ఖాళీగా వెళ్లే బెర్త్‌ల వినియోగాన్ని తగ్గించవచ్చు. అందువల్ల ఈ విధానాన్ని పూర్తిగా రద్దు చేయడం కంటే ప్రయాణికుల ప్రయోజనాలను కాపాడేలా మార్పులు చేయడం కూడా పరిశీలించాల్సిన అంశంగా మారింది.

పార్లమెంటరీ కమిటీ అభ్యంతరాలు.. రైల్వే బోర్డుపై ఒత్తిడి

ఆర్‌ఏసీ విధానంపై పార్లమెంటరీ పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీ (పీఏసీ) చేసిన సూచనలు ఈ చర్చకు మరింత ప్రాధాన్యం తీసుకొచ్చాయి. ఈ ఏడాది ఫిబ్రవరిలో సమర్పించిన నివేదికలో చార్ట్ తయారైన తర్వాత కూడా పూర్తి బెర్త్ లభించని ప్రయాణికుల నుంచి పూర్తి ఛార్జీ వసూలు చేయడంపై కమిటీ అభ్యంతరాలు వ్యక్తం చేసినట్లు సమాచారం. ప్రయాణికులకు అందించే సేవలకు అనుగుణంగా ఛార్జీలు ఉండాలని, పూర్తిస్థాయి బెర్త్ సౌకర్యం కల్పించలేని సందర్భాల్లో విధానాన్ని పునఃసమీక్షించాలని సూచించింది. అవసరమైతే ప్రయాణికులకు పాక్షికంగా ఛార్జీ తిరిగి చెల్లించే అంశాన్ని కూడా పరిశీలించాలని సిఫార్సు చేసింది. ఈ సూచనలు రైల్వే శాఖకు ఒక ముఖ్యమైన విధానపరమైన ప్రశ్నను ముందుకు తెచ్చాయి. కంప్యూటరైజ్డ్ రిజర్వేషన్ వ్యవస్థ, ఆన్‌లైన్ టికెట్ బుకింగ్, డిజిటల్ చార్ట్ తయారీ వంటి ఆధునిక సాంకేతిక సౌకర్యాలు అందుబాటులోకి వచ్చినప్పటికీ, ప్రయాణికుల సౌకర్యానికి సంబంధించి పాత విధానాలనే కొనసాగించాల్సిన అవసరం ఉందా? అనే చర్చ మొదలైంది. రైల్వేలో సాంకేతిక పరిజ్ఞానం అభివృద్ధి చెందుతున్న నేపథ్యంలో ప్రయాణికులకు మెరుగైన సేవలు అందించేలా రిజర్వేషన్ వ్యవస్థను ఆధునీకరించాల్సిన అవసరం ఉందనే అభిప్రాయాలు వ్యక్తమవుతున్నాయి. అయితే పార్లమెంటరీ కమిటీ సిఫార్సు చేసినంత మాత్రాన విధానం వెంటనే మారదు. రైల్వే బోర్డు పరిశీలన, ఆర్థికపరమైన విశ్లేషణ, పరిపాలనా ఆమోదం వంటి ప్రక్రియలు పూర్తయిన తర్వాతే తుది నిర్ణయం తీసుకునే అవకాశం ఉంటుంది.

రద్దు చేయాలా? ఛార్జీ తగ్గించాలా? ముందున్న ప్రత్యామ్నాయాలు

ప్రస్తుతం ఆర్‌ఏసీ విధానంపై పలు ప్రత్యామ్నాయాలు చర్చకు వస్తున్నాయి. మొదటి ప్రతిపాదనగా ఆర్‌ఏసీ విధానాన్ని పూర్తిగా రద్దు చేసి, ప్రతి ప్రయాణికుడికి ప్రత్యేక బెర్త్ కేటాయించే విధానాన్ని పరిశీలించవచ్చు. అయితే దీనివల్ల రద్దు టికెట్ల ద్వారా ఏర్పడే ఖాళీలను వినియోగించుకునే అవకాశం తగ్గిపోవచ్చు. రెండో ప్రతిపాదన ప్రకారం ఆర్‌ఏసీ టికెట్‌పై ప్రయాణించే వారికి ఛార్జీలో తగిన రాయితీ కల్పించవచ్చు. ఇద్దరు ఒకే బెర్త్‌ను పంచుకుంటున్నప్పుడు వారికి పూర్తి ఛార్జీ కాకుండా నిర్ణీత శాతం మాత్రమే వసూలు చేసే విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టవచ్చు. మూడో మార్గంగా చార్ట్ తయారీ సమయంలో ఖాళీగా ఉన్న బెర్త్‌లను వేగంగా గుర్తించి, ఆర్‌ఏసీ ప్రయాణికులకు ప్రాధాన్యత క్రమంలో కేటాయించేలా కంప్యూటరైజ్డ్ వ్యవస్థను మరింత సమర్థవంతంగా రూపొందించవచ్చు. అలాగే ప్రయాణానికి కొద్దిసేపు ముందు బెర్త్ ఖాళీ అయితే, ప్రయాణికుడికి ఆటోమేటిక్‌గా అప్‌గ్రేడ్ లేదా పూర్తి బెర్త్ కేటాయింపు జరిగేలా సాంకేతిక పరిష్కారాలను పరిశీలించవచ్చు. ఈ మార్పులన్నింటిలో రైల్వేకు వచ్చే ఆదాయం, ఖాళీ బెర్త్‌ల వినియోగం, ప్రయాణికుల సౌకర్యం మధ్య సమతుల్యత సాధించడం అత్యంత కీలకం. ఏ నిర్ణయం తీసుకున్నా ప్రయాణికుడికి చెల్లించిన ధరకు తగిన సేవ అందేలా విధానం ఉండాలనే డిమాండ్ ప్రధానంగా వినిపిస్తోంది.

మహిళలు, వృద్ధుల భద్రత.. ప్రత్యేకంగా చూడాల్సిన అంశం

ఆర్‌ఏసీ విధానంపై చర్చ కేవలం బెర్త్ స్థలానికి లేదా ఛార్జీలకు మాత్రమే పరిమితం కాకూడదు. ప్రయాణికుల వ్యక్తిగత గోప్యత, భద్రత, గౌరవం కూడా ఇందులో కీలక అంశాలు. ఒకే సైడ్ లోయర్ బెర్త్‌ను అపరిచితులైన ఇద్దరు ప్రయాణికులు పంచుకోవాల్సి వచ్చినప్పుడు, ముఖ్యంగా మహిళలు ఎదుర్కొనే అసౌకర్యాన్ని విస్మరించలేం. రాత్రిపూట నిద్రించే సమయంలో వ్యక్తిగత స్థలం లేకపోవడం, అపరిచితులతో ఒకే బెర్త్‌ను పంచుకోవాల్సి రావడం కొందరికి మానసిక ఒత్తిడికి కూడా కారణమవుతుంది. వృద్ధులు, దివ్యాంగులు, అనారోగ్యంతో ఉన్నవారికి కూడా ఈ విధానం అనుకూలంగా ఉండకపోవచ్చు. ఈ నేపథ్యంలో రైల్వే శాఖ కొత్త విధానాన్ని రూపొందిస్తే మహిళలు, సీనియర్ సిటిజన్లు, దివ్యాంగుల ప్రయోజనాలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇవ్వాల్సిన అవసరం ఉంది. ప్రయాణికుల మధ్య బెర్త్ కేటాయింపులో భద్రతా ప్రమాణాలు, ఫిర్యాదుల పరిష్కార వ్యవస్థ, టీటీఈల బాధ్యతలను కూడా స్పష్టంగా నిర్దేశించాలి. ప్రయాణికులకు కేవలం టికెట్ ఇవ్వడం మాత్రమే రైల్వే బాధ్యత కాదు. సురక్షితమైన, గౌరవప్రదమైన ప్రయాణ వాతావరణాన్ని కల్పించడం కూడా అంతే ముఖ్యం.

రైల్వే సంస్కరణల్లో ప్రయాణికుడే కేంద్రబిందువు కావాలి

భారతీయ రైల్వే ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద రవాణా వ్యవస్థల్లో ఒకటి. ప్రతిరోజూ లక్షలాది మంది ప్రయాణికులు రైళ్లపై ఆధారపడుతున్నారు. ఇలాంటి వ్యవస్థలో టికెట్ రిజర్వేషన్ విధానం పారదర్శకంగా, ప్రయాణికులకు అనుకూలంగా ఉండటం అత్యవసరం. ఆర్‌ఏసీ విధానం రద్దు చేసినా, ఛార్జీల్లో రాయితీ కల్పించినా, ప్రత్యామ్నాయ బెర్త్ కేటాయింపు విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టినా దాని ప్రయోజనం సాధారణ ప్రయాణికుడికి అందాలి. కేవలం ఆదాయాన్ని పెంచుకోవడమే లక్ష్యంగా కాకుండా, ప్రయాణికులకు అందించే సేవల నాణ్యతను మెరుగుపరచడంపై రైల్వే దృష్టి పెట్టాలి. రిజర్వేషన్ టికెట్ కొనుగోలు చేసిన వ్యక్తికి తన ప్రయాణానికి తగిన సౌకర్యం లభించాలి. ప్రయాణికుల నుంచి వచ్చే ఫిర్యాదులను పరిశీలించి, వాటి ఆధారంగా విధానపరమైన మార్పులు తీసుకురావాలి. అదే సమయంలో ఆర్‌ఏసీ రద్దు వల్ల టికెట్లు లభించక ప్రయాణానికి దూరమయ్యే పరిస్థితి ఏర్పడకుండా ప్రత్యామ్నాయ ఏర్పాట్లు కూడా చేయాలి.

మొత్తంగా చూస్తే ఆర్‌ఏసీ విధానంపై కేంద్ర రైల్వే శాఖ చేపట్టినట్లు ప్రచారం జరుగుతున్న సమీక్ష ప్రయాణికుల హక్కులు, రైల్వే సేవల నాణ్యతకు సంబంధించిన కీలక చర్చకు తెరలేపింది. దశాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్న విధానాన్ని కాలానుగుణంగా మార్చాల్సిన అవసరం ఉందనే అభిప్రాయానికి బలం చేకూరుతోంది. అయితే ఇప్పటివరకు ఆర్‌ఏసీ రద్దుపై అధికారిక ప్రకటన వెలువడలేదు. కాబట్టి ప్రయాణికులు ప్రస్తుత నిబంధనల ప్రకారమే టికెట్లు బుక్ చేసుకోవాలి. తుది నిర్ణయం వెలువడిన తర్వాతే కొత్త మార్పుల అమలు, ఛార్జీల విధానం, బెర్త్ కేటాయింపు నిబంధనలపై స్పష్టత వస్తుంది. రైల్వే సంస్కరణలు నిజంగా ప్రజలకు మేలు చేయాలంటే ఒకే సూత్రం పాటించాలి.